?

Log in

No account? Create an account

Previous Entry | Next Entry

Ամսթէրտամի միջնադարեան գաղութի պատմութեան 1740-1757 թուականներուն, Սուրբ Հոգի եկեղեցւոյ երեք երեցփոխան ու վարչականներու կողմէ կոխուած են «Ամուսնութեան ու Յիշատակի» ոսկեայ, արծաթեայ եւ կապարեայ մետալներ

medaln
 Ամսթէրտամի միջնադարեան գաղութի պատմութեան 1740-1757 թուականներուն, Սուրբ Հոգի եկեղեցւոյ երեք երեցփոխան ու վարչականներու կողմէ կոխուած են «Ամուսնութեան ու Յիշատակի» ոսկեայ, արծաթեայ եւ կապարեայ մետալներ, նախ Իզմիրնիայէն գաղթած Պոլսահայ Ալեքսանդր Մասեղեանի, երկրորդ Իզմիրնիացի վաճառական Յովհաննէս Յարութիւնեանի եւ Ջուղայեցի վաճառական Յակոբջանի որդի Օհան Խալտարեանցի կողմէ. Սոյն մետալները 1887 թուականէն սկսեալ ցրուած էին Հոլանտայի Էնսխէտէ եւ Տէն Հաախի արքայական թանգարանները, որոնք ներկայիս ամփոփուած են Իւթրեխտ քաղաքի «Դրամական Թանգարանը»: Բացի' տակաւին Էնսխէտէյի «Teylers Museum te Haarlem» թանգարանը պահպանուած կապարեայ օրինակեն:
Նման մետալներ կոխելու աւանդութիւն տարածուած էր հոլանտայի մեծահարուստ դասակարգին մէջ, այս առիթով կը տեսնենք հազարաւոր մետալներ որոնք ներկայիս կը ցուցադրուին հոլանտայի տարբեր թանգարանները:
Ամսթէրտամ կոխուած հայկական մետալներու շարքին, ներքեւ ներկայացուած մետալի ուսումնասիրութիւնը կը վերաբերի Ամսթէրտամի Սուրբ Հոգի եկեղեցւոյ Երեցփոխան Յակոբջանի որդի Օհան Խալտարեանցի 1757 թուին իր անուան ապսպրած անձնական մետալի մանրամասնութիւնները:

*****
ՅԱԿՈԲՋԱՆԻ ՈՐԴԻ ԽԱԼՏԱՐԵԱՆՑ ՎՃՌԿՆ ԾՆԵԼ ՅԱՅՍ ԹՈՒԱԿԱՆ 1710 ՈՐ ԱՅԺՄ ԿԱՅ ՅԱՄՍԴՐԴՄ (Ամսթէրտամ) 1740, (Ա. և Բ Երեսներ տեսանյութում) , Հոլանտական անունը JOHANNES di JACOB GALDAR, Արծաթեայ. Ձուաձեւ, 53 x 50 հազարորդամեթր մեծութեամբ, կշիռը' 28,50 կրամ.
Ա Երես
Գրութիւնը մետալին ամբողջ շրջանակը պատած: Երբեմն Ա գիրը ներկայացուած է մէկ ուղղահայեաց գծով: Դաշտին մէջ, ձախ կողմը, ժապաւէնին վրայ վերէն վար կը կարդացուի «խողեմ» -ութիւն». Իսկ աջ կողմը, վերէն վար' «եւ առա-քինութիւն»:
«Գառն Աստուծոյ»ին ներքեւ' «յաղթէ ամենայնի»:
Մետալի շրջապատը գրուած է. «Յակոբջանի որդի յօհան տոհմ Խալդարեանց վճռկն ծնել Ջուղայ յայս թուական 1710 որ այժմ կայ յամսդրդամ 1740»: Մետալի վերի մասը' խաչածայր արքայական թագ, որուն ներքեւ' գեղարուեստական շրջանակի մէջ կը տեսնուի Գառն Աստուծոյ մը, դրօշակաւոր խաչը բռնած եւ ձախ կանգնած' երկրագունդի վրայ: Գառնուկին վերեւ կը տեսնուի աղաւնակերպ Սուրբ Հոգին, որմէ ճառագայթներ դուրս կը ցոլան: Դաշտին աջ ու ձախ կողմերը կը տեսնուին երկու սիրտեր. Աջակողմեանէն դուրս կը թափին տերեւալի ճիւղեր, ձախակողմեանէն' պտուղներ:
Շրջանակի ձախ կողմը կանգնած է կին մը, որ կը ներկայացնէ խոհեմութիւնը. Ձախ ձեռքով բռնած է օձ մը, իսկ աջով' հայելի մը: Շրջանակի աջակողմեան կինը կը ներկայացնէ առաքինութիւնը, որ երկու ձեռքով բռնած է տերեւազարդ դափնեպսակ մը:
Բ. Երես
Վերի հորիզոնական ժապաւէնին վրայ կը կարդացուի «Մաքուր յաւատ», իսկ ձախ կողմի խարիսխին տակ, շեղակի ժապաւէնին վրայ' «յաստատուն յոյս». Իսկ աջ կողմի ժապաւէնին վրայ' փշէ պսակի մէջ սիրտ եւ «կատարեալ սէր»: Վարի եզերքը
«AMSTERDAM 1757»:
«AMSTERDAM 1757» Սոյն թուականը որոշ ուսումնասիրողներու, նաեւ «Teylers Museum te Haarlem» թանգարանի տուեալներուն մէջ մեկնաբանուած է իբր իր մահուան թուական, որը իրենց մօտ ճշգրտած եմ: Այս' մետալի սարքման թուականն է: Մետալը փորագրուած է «Johan Georg Holtzhey»իի կողմէ, որը հոլանտացի համբաւաւոր փորագրիչ «Martin Holtzhey»ի որդին է:
Մետալին կեդրոնը, լուսազարդ ճառագայթներու մէջ կը տեսնուի եռանկիւն մը, որուն երեք անկիւններուն բոլորակներուն մէջ գրուած է, ձախին' «ՀԱՅՐ», աջին' «ՈՐԴԻ», եւ վարը' «ՀՈԳԻ» բառերը: Եռանկիւնին կեդրոնը բոլորակին մէջ գրուած է «Մ ԱԾ» Մի Աստուած: Եռանկիւնին երեք բոլորակները միացած են զուգահեռական գծերով, որոնց մէջ կը կարդացուի «ՈՐ Է» գրութիւնը' երեք անգամ: Կեդրոնի կլորակը միացած է եռանկիւնի երեք կլորակներով, եւ միացնող գծերուն վրայ կը տեսնուի «Է» տառը:
Մետալին վերի մասին վրայ կայ Սկիհը, խաչանիշ նշխարքով: Սկիհին ձախ կողմը կը տեսնուին Տասնաբանեայ Պատուիրաններու տախտակները, որոնց ձախին վրայ կը կարդացուի I, II, III եւ աջին վրայ IV, V, VI, VII, VIII, IX, X գրերը: Սկիհին աջ կողմը կայ (դիտողին ալ աջակողմը) Աստուածաշունչը, որուն վրայ հանգչած է Խաչը:
Մետալի դաշտին ձախ կողմը կը տեսնուի խարիսխ մը, իսկ աջ կողմը' սիրտ մը, փշապսակի մէջ: Իսկ կեդրոնի եռանկիւնի տակ, մետալին վարի մասին մէջ կը տեսնուի Սերովբէի թեւաւոր գլուխ մը: Մետալին դաշտը լեցուած է ամպերով:
Սոյն մետալի Բ. Երեսի, կեդրոնական բաժնի լուսազարդ ճառագայթներու եռանկիւնին մէջի երրորդութեան նշանագրի փորագրման գաղափարը, ըստ տեսանյութում ներկայացուած լուսանկարի բաղդատականին, առնուած է Ամսթէրտամ 1699 թուին հրատարակուած Վանանդեցիներու տպարանի «Ոսկեայ Դուռն Դպրատան» գիրքէն: ՈՍԿԵԱՅ ԴՈՒՌՆ ԴՊՐԱՏԱՆ, Յօրինեալ երկասիրութեամբ Մատթէոսի' եւ Ղուկասու Տրուպ Դպրաց Վանանդեցւոյ, Էջ 23:

*****
Ներկայիս սոյն մետալէն հոլանտայի մէջ կը գտնուին չորս օրինակներ:
1. - Իւթրեխտ քաղաքը գտնուող «Դրամներու Թանգարանը»
Արծաթեայ օրինակ, Մետալի իւրացման թուական: Նախքան 1890
2. -Ամսթէրտամի պատմութեան թանգարան,Արծաթեայ օրինակ
3.-Արծաթեայ օրինակ մը եւս կը գտնուէր Տէն Հաախ քաղաքը բնակող Ինտօնեզեայ հայ, Ջուղայեցի Պրն. Արմէն Եօզէֆի մօտ, որ ստացած էր օրիորդ Անդրէասեանէն, Պրն. Արմէնը մահացաւ 2013 թուին, թողնելով այս մետալը իր զաւկին իբր ժառանգ.
4.- Կայ նաեւ կապարեայ օրինակ մը,Teylers Museum Collectie te Haarlem,Կապարեայ օրինակ, չափ: 50.6 x 53, Կշիռք : 57.49 gr.,Կատարելագործուած : Johan George Holtzhey

*******



JOHANNES di JACOB GALDAR

ՅԱԿՈԲՋԱՆԻ ՈՐԴԻ ՅՕՀԱՆ ԽԱԼՏԱՐԵԱՆՑ

Հոլանտացիները, սոյն մետալի Ա. Երեսի յիշատակարանը ««Յակոբջանի որդի յօհան տոհմ Խալդարեանց»ը, թարգմանած են «JACOB, zoon van JOHANNES DEHANI, uit het geslacht der CHALTARS», այսինքն «Յակոբ, Յովհաննէս Տեղանիի որդի, Խալդարեանց տոհմէ». Սոյն ուսումնասիրութիւնը հրատարակուած է.

BESCHRIJVING VAN NEDERLANDSCHE HISTORIE-PENNINGEN TEN VERVOLGE OP HET WERK VAN MR. GERARD VAN LOON
VOLUME 5. 1848
«Նկարագրում Հոլանտական Պատմական-Մետալներու, Պարոն GERARD VAN LOON հատոր 5, 1848.
Գիրքի հաւաքածոյին մէջ արձանագրուած թիւ 342րորդ Օհան Խալդարեանցի մետալը
Այս', սոյն մետալի եւ Խալտարեանցի մասին առաջին կատարուած ուսումնասիրութիւնն է, որուն տեղեկութիւնները հիմք ծառայած է հետագային' պատմաբաններու վերլուծումներուն:
Սոյն հեղինակի, մետալի վրայ արձանագրուած «Օհան» անուան «Տեղանի» թարգմանութիւնը, սերունդէ սերունդ, մինչեւ այսօր հոլանտացի պատմաբաններու կողմէ իւրացուած ու փոխանցուած է իբր բացառիկ ճշգրտութիւն: Հետեւցնելով թէ ան' Ամսթէրտամի Սուրբ Հոգի եկեղեցւոյ «Վարդապետ-Վաճառական» մըն էր:
Օհան Խալդարեանց, Ամսթէրտամի Սուրբ Հոգի եկեղեցւոյ երեցփոխանական պաշտօնը կատարած է 1742-1748 թուականներուն: Պարսկաստանի Նոր Ջուղա քաղաքէն Ամսթէրտամ փոխադրուած այս վաճառականը, 21 Մարտ 1754 թուին ստացած է Ամսթէրտամի վաճառականական իրաւասութիւնը, այս կէտը, բաղդատելով տարբեր վաճառականներու Ամսթէրտամ ժամանման ու անմիջապէս վաճառականական գրասենեակը արձանագրման հետ, Օհան Խալդարեանց' ըստ մետալի տեղեկութեան 1740 թուին արդեն Ամսթէրտամ կը գտնուէր եւ արդեն 6 տարի եկեղեցւոյ երեցփոխանական պաշտօնը կատարած էր, իսկ 1754 թուին միայն Ամսթէրտամի վաճառականական գրասենեակը 14 տարիներ յետոյ արձանագրութիւնը, ինքնին տարօրինակ երեւոյթ մըն է: Իր կողակիցը Ազատ' նմանապէս եկած է Պարսկաստանէն. Իբր վաճառական, Հոլանտայէն դէպի Պարսկաստան կ'արտադրէր կայսերական ծածկոցներ ու տարբեր տեսակի բրդեղէններ: Անոնց փոխառեն Հնդկաստանէն կը ներածէր թանկագին քարեր:
Օհան Խալդարեանց, Աստուածավախ ու բարեպաշտ անձնաւորութիւն մըն էր, 22 Սեպտեմբեր 1753 թուին, հիւանդ կացութեան մէջ գրանցուած նոտարային արձանագրութիւնը ինքնին կը փաստէ այդ երեւոյթը, նոտարային արձանագրութիւնը կ'սկսի...
******
IN DE NAAME GODES AMEN
ԱՆՈՒԱՄԲ ՀՕՐ ԱՄԷՆ
Օհան, իր կտակին մէջ նիւթական ժառանգ կը ձգէ Ամսթէրտամի իր ընտանեկան անդամներուն, նաեւ Աստրախանի եւ Ջուղայի հաւատարիմ աշխատակիցներուն: Միաժամանակ նուիրելով նիւթական օժանդակութիւն Ամսթէրտամի Հայոց եւ Ջուղայի եկեղեցական հաստատութեանց, աւելեալ կը հաստատէ Ամսթէրտամի Հովհաննէս Մինաս Ամասիացի վարդապետի անձնական ծախսերուն համար 100 կուլտենի տոկոսով հասոյթ մը:
Վարդապետի գաղթման պարագային, այդ գումարը Ամսթէրտամի հայոց եկեղեցւոյ աղքատած սնտուկին պէտք էր փոխանցուէր: Յայտնի չէ թէ որ թուականէն սկսեալ այս աղքատած սնտուկը գոյութիւն ունեցած է, անձնապէս չեմ հանդիպած որեւէ աղքատ վաճառականի մը, հաւանաբար, սոյն աղքատած սնտուկը հիմնուած էր այն վաճառականներու համար, որոնք առեւտրական անյաջողութեամբ սնանկացած էին, ու կարող էին ստանալ որոշ նիւթական օժանդակութիւն այս սնտուկէն, որուն փաստացի դէպքերէն մին եղած է Մատթէոս տի Օհան, նախկին եկեղեցւոյ երեցփոխան-վաճառականի օրինակը, որը' 1753 թուին, 45,608,15 կուլտեն պարտք թողնելով փախած է Աստրախան եւ հայոց գաղութի միջնորդութեամբ վերադարձուած է Ամսթէրտամ պատասխանելու իր արարքին:

******
Օհան Խալդարեանցի 22 Սեպտեմբեր 1753 թուի կտակին առաջին էջը.
Սոյն նոտարային արձանագրութեան մէջ գտնուող Օհան Խալդարեանցի ստորագրութիւնը «Johannes di Jacob Galdar»:
Ըստ 22 Սեպտեմբեր 1753 թուին, Ամսթէրտամի նոտար Daniel van den Brink-ի կողմէ կատարուած կտակի բովանդակութեան, կտակի կիրարկիչները սերտօրէն խորհրդակցելով իր ընտանեկան անդամներուն հետ, որոշած են Յօհան Խալդարեանցը 13 Հունիս 1782 թուին թաղել Ամսթէրտամի Բողոքական (Oude Kerk)= «Հին Եկեղեցւոյ» մէջ, «որ ներկայիս Ամսթէրտամի Հայոց եկեղեցիէն 3-400 մեթր հեռաւորութեան է»: Որովհետեւ հայոց գաղութը երբեք չէր ունեցած իւրայատուկ գերեզմանոց, սոյն բողոքական եկեղեցւոյ մէջ անցեալին նաեւ թաղուած են Հայ վաճառականներ, կղերականներ, Ամսթէրտամի Սուրբ Էջմիածնի եւ Սուրբ Սարգսի տպարանի նախահայր Մաթէոս Ծարեցին, նաեւ Ղուկաս Վանանդեցին, որոնց գերեզմանաքարերու թիւը անյայտ է:
Օհան Խալդարեանց, ըստ Ամսթէրտամի Բողոքական «Հին Եկեղեցւոյ» թաղման գիրքի արձանագրութեան, իր անունը նշուած է «GALDAR, JOHANNES DI JACOB» նախապէս թաղուած էր 238/239 շիրմի տակ եւ հետագային փոխադրուած 36/37 K հարաւ-հեղուածքի միջանցքը, Elisabeth Gavenkapel= Էլիզապետ Մատուռը, մահացած 13.07.1782 եւ թաղուած 15.07.1782 թուին. Թաղման արարողութեան ընթացքին եկեղեցւոյ կոչնակը երկու ժամ ղօղանջած է:
Տան հասցէն. Fluwelenburgwal hoek st. Agnietenstraat.
Օհան բացի վերեւ նշուած տան հասցէէն, ունէր նաեւ բազմաթիւ տուներ ու գոհարեղէններ, որոնք իր մահուան, հարազատներուն կողմէ աճուրդով ծախուած են, այնպէս' ինչպէս ան իր կտակին մէջ ցանկացած էր:
Նոր Ջուղայի պատմութեան մէջ Խալդարեացները նշուած են մեծ ընտանիք եւ հարուստ վաճառականներ: Անոնք կառուցած են Նոր Ջուղայի Սուրբ Թովմայի եկեղեցին, այժմ կործանած' եւ քաղաքի թաղերէն մին կոչուած է Խոջայ Յակոբջանի թաղ, ի յիշատակ սոյն գերդաստանի անդամներէն մէկուն:
Տեղեակ ենք նաեւ թէ' 1713 թուին Ամսթէրտամ Ղուկաս Վանանդեցիի կողմէ տպագրուած «Հայելի Աստուածաշունչ Հին Կտակարանի» յիշատակարանին մէջ կը նշուի Խալդարեաններու անունը, որոնց նիւթական աջակցութեամբ հրատարակուած է այդ գիրքը:

*****
«Հայելի Աստուածաշունչ Հին Կտակարանի»
Յիշատակարան
....... Դարձեալ' յիշեցէք ի Տէր զազնուամեծար Աղէն զԽալդարէնց Խօջայ Գրիգորն, եւ զանդրանիկ որդին ի Տէր հանգուցեալն' եւ զկենդանի որդիսն զմեծահանճար, եւ զՉքնաղիմաց Պարոն Սահրադն, զԿորովասիրտ' եւ զՔաջաբան Պարոն Ստեփանն. Նաեւ զՆորաբողբոջ թոռն զԲարեմիտ' եւ զՀեզահոգի Պետրոս Աղէն: Որով եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Մշտնջենաւոր արտադրութիւնն կենաց. Ամէն:

Սոյն ուսումնասիրութեանս, մետալի Ա եւ Բ երեսներու կարմրագոյն ընդգծուած մասնագիտական բացատրականները կատարուած է 1977 թուին «Հոլանտա Կոխուած 18րդ դարու հայ մետալները» խորագրով, Դոկտ. Զարեհ Պտուկեանի կողմէ, իսկ սեւատառ բաժինները կը պատկանին Խաչիկ Պալըգճեանին.

Ամսթէրտամ
Հեղինակ: Խաչիկ Պալըգճեան
29 Մարտ 2014

Armweeklynews.am
1:41 PM 27-Aug-14