niderlandakan

Նիկոլ Դումանի տուն-թանգարանը․ Արցախ, Ասկերանի շրջան գ. Ծաղկաշատ

ԱՐՑԱԽՆ ԱՅՍՕՐ

Նիկոլ Դումանի տուն-թանգարանը․ Արցախ, Ասկերանի շրջան գ. Ծաղկաշատ

Լուսանկարները`  Հովիկ Ավանեսովի 

Նիկոլ Դումանը (Նիկողայոս Տեր-Հովհաննիսյան) ծնվել է 1867 թ.-ին Արցախի Ղշլաղ գյուղում: Ավարտել է Շուշիի թեմական դպրոցը (1887 թ.)։ Եղել է ուսուցիչ Հյուսիսային Կովկասի հայկական դպրոցներում, 1894-1896 թթ.-ին` Թավրիզի և Սալմաստի վարժարաններում։ 1894-1896 թթ. մասնակցել է Դերիկի կռիվներին։ Ի դեպ, իր «Դուման» մականունն էլ ստացել է հենց մարտերից մեկի՝ Բողազ-Քյոսանի մարտի ժամանակ. 1895 թ. հոկտեմբերին Նիկոլ Դումանը 50 հոգանոց խումբն առաջնորդում էր դեպի Վան-Վասպուրական: Հազիվ ոտք դրած Վասպուրական` հայդուկների խումբը պաշարվում է քրդական 1500-անոց հրոսակախմբի կողմից: Երկօրյա համառ մարտերից հետո, ընդամենը մեկ զոհ տալով, հայդուկներին հաջողվում է ճեղքել քրդերի շղթան ու ապաստանել հայկական Բողազ-Քյոսան գյուղում: Սակայն նրանց կրնկակոխ հետապնդող քրդերը պաշարում են նաև գյուղի այն մարագը, որտեղ ապաստանել էին հայ ազատամարտիկները: Քրդերը, չկարողանալով գրավել մարագը, որոշում են հրդեհել այն: Նրանք մարագի մոտ կուտակում են չոր փայտ ու խոտ: Անելանելի դրությունից ելք է գտնում խմբապետ Նիկոլը: Նրա հրամանով ֆիդայիները բացում են մարագի դռները և դիմահար կրակով առաջ շարժվելով ու տապալելով քրդերին` ճեղքում են շղթան ու դուրս գալիս շրջափակումից: Քրդերը մեծ կորուստներ են տալիս, որոնց թվում՝ երկու ցեղապետ:

«Սա մարդ չէ, սա դուման է» (փոթորիկ),- ասում են քրդերը:

1896 թ.-ին Նիկոլը հղանում է Խանասորի արշավանքի (1897 թ.) կազմակերպման և քրդական մազրիկ ցեղից վրեժխնդիր լինելու գաղափարը։ Թեև գաղափարն իրենն էր, բայց արշավանքին մասնակցում է որպես հիսնապետ։ Դրանից հետո անցնելով Կովկաս` նա որոշ ժամանակ ապրում է Բաքվում, որտեղ էլ կազմակերպում է տեղի հայության ինքնապաշտպանությունը: 1904 թ.-ին փորձել է օգնության հասնել ապստամբ Սասունին, սակայն սահմանի վրա կռվի է բռնվել և տեղ չի հասել։ 1905 թ.-ի հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ ղեկավարել է Երևանի նահանգում և Արարատյան դաշտում գործող ուժերը, հմտորեն կազմակերպել է հայերի պաշտպանությունը: 1910 թ.-ին մասնակցել է 2-րդ ինտերնացիոնալի Կոպենհագենի կոնգրեսին։ Իրանում հեղափոխության ժամանակ ղեկավարել է Թավրիզի պաշտպանությունը։ Այնուհետև վերադարձել է Կովկաս, եղել Արևմտյան Հայաստանում ու Պարսկաստանում։

«Բարձրահասակ, նիհար, ջղուտ ու ոսկրոտ, մեջքը փոքր-ինչ կորացած, սև, կայծկլտող աչքերով, ուժեղ, խուզարկու նայվածքով. պայծառ միտք, արագ ըմբռնող, ինքնավստահ ու կորովի, հանդուգն և ահեղ։ Հրամանատար մըն էր - սիրտը՝ պողպատ, խոսքը՝ կտրուկ, վճիռը՝ անդառնալի։ Երգեր հյուսեցին քյուրտերը անոր վարած կռիվներուն մասին - փայլուն ճակատամարտներու շարան մը։ Նիկոլ Դուման դաժան ու անխնա էր ամեն կարգի ոսոխներու դեմ, նաև՝ ներքին հակառակորդներու։ Խարազանն էր շանթաժիստներու, դասալիքներու, անկարգապահ զինվորներու»,- այսպես է նրան նկարագրել ՀՅԴ պատմագիր Միքայել Վարանդյանը: Հայ ազատամարտի պատմության մեջ հարձակողական մարտավարության հիմքը դրած գործչի ամբողջ կյանքը հայրենասիրության և հայրենապաշտության դաս է, իսկ նրա հայտնի խոսքերը տասնամյակներ շարունակ ուղենշային են եղել հայ ազատագրական պայքարի մարտիկների ու քաղաքական գործիչների համար. «Ինչ էլ լինի, թե՛ թշնամուն և թե՛ բարեկամին հարգանք ու պատկառանք ներշնչողը, դժբախտաբար, դեռ կոպիտ ուժն է: Եվ մի ազգ, եթե ուզում է մնալ հարգված, եթե չի ուզում կորչել, պետք է լինի զենքի ընդունակ. միշտ պետք է լինի կազմ ու պատրաստ ինքնապաշտպանության համար, մանավանդ` քաղաքական ցնցումների վայրկյաններում»:

Ամբողջ կյանքը պայքարով ու մարտերում անցկացրած Դումանը կյանքի վերջում տառապում էր թոքախտով: Նույնիսկ այդ վիճակում էլ չէր հրաժարվում իր պայքարից: Սակայն տեսնելով, որ այլևս ի վիճակի չէ որևէ բան անելու, 1914 թ.-ի սեպտեմբերի 27-ին ինքնասպան եղավ՝ իր ատրճանակով կրակելով քունքին:

Սիրելի հերոսի բազմահազարանոց հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել Թիֆլիսում՝ Խոջեվանքի պանթեոնում։ Նիկոլին թաղել են Դաշնակցության հիմնադիր Սիմոն Զավարյանի կողքին:

Հ.Գ.: 1930-ական թթ. Խորհրդային Վրաստանի Կառավարությունը որոշեց քանդել Խոջեվանքը և պանթեոնը՝ այնտեղ թաղված հարյուրավոր հայ ազգի արժանավոր զավակների գերեզմաններով հանդերձ։

Ծովինար Կարապետյան


Error

default userpic

Your reply will be screened

Your IP address will be recorded 

When you submit the form an invisible reCAPTCHA check will be performed.
You must follow the Privacy Policy and Google Terms of use.